| |
| انسان، محيط يا محاط؟ | 1386/04/24 | | از طرف ديگر افراد بدبين و دشمنان فناوري پيشبيني ميکردند که انرژي هستهاي دنيا را به نابودي خواهد کشاند. هر دو طرف، چشم انتظار نوعي نبرد خير و شر بود تا به اين ترتيب بتواند به طرف مقابل بگويد: به تو گفته بودم اين طور ميشود! فناوري هستهاي و در کل هر نوع نوآوري مدرن قرار بود باعث ارزاني و سهل الوصول شدن انرژي به ويژه انرژي الکتريکي شود. قرار بود به زودي نيروگاههاي هستهاي به توليد انبوه رسيده و در اختيار همگان قرار گيرند، ولي مشکل ديگري هم وجود داشت.
مشکل اصلي اين ديدگاه غفلت از اين موضوع بود که نيروهاي ديگري غير از فناوري نيز در کار هستند. چنانكه در مورد توسعه هستهاي، نيروهاي فراواني در جهت کند کردن سرعت پيشرفت اين فناوري عمل کردند.
جنبشهاي زيست محيطي، اعتراضات گروههاي ضدهستهاي، دانشمندان نگران، همسايگان آشفته نيروگاه چرنوبيل، دستگاههاي تنظيم کننده دولتي و معاهدههاي منع تکثير، همگي از نيروهايي بودند که باعث کند شدن حرکت اين فناوري شدند.
از اينها مهمتر، آن روي سكه بود: با اينکه همين امروز هم ميليونها نفر مديون انرژي هستهاي هستند و بدون آن نميتوانند روزي را بگذرانند (چون منبع اصلي انرژي الکتريکي کشورشان است)، ولي همواره حادثه تلخ بمبهاي هيروشيما و ناکازاکي که در سال 1945 ميلادي جان صدها هزار نفر را گرفت ذهن جوامع بشري را نگران ميکند.
اين يعني هر فناوري جديد، دو رو دارد؛ سود فراوان و ضرر هراس انگيز بشري. و حالا، پس از انرژي اتمي، باز هم پديده نوظهور ديگري گريبان جوامع بشري را گرفته. البته هنوز کسي نميتواند قضاوت موجهي در مورد سود و زيان اين حرکت علمي ارائه دهد (مانند دهه 1950).
ولي در هر صورت، مطالعه روي سلولهاي بنيادي و حلقههاي بعدي اين زنجير كه ميتواند روياي شبيهسازي را هم براي انسان محقق كند، امروز مهمترين و جسورانهترين فعاليت علمي در سطح دنيا محسوب ميشود.
حالا هم دانشمندان آمريکايي ادعا کردهاند گام مهمي به سوي توليد يک ارگانيسم زنده مصنوعي در آزمايشگاه با کمترين مصالح اوليه برداشتهاند. آنها اميدوارند با استفاده از همين تکنيک بتوانند ميکروبهاي تعريف شدهاي بيافرينند. آنها ادعا كردهاند چنين ميکروبهايي را ممکن است بتوان براي ساخت سوخت مصنوعي يا کمک به پاک کردن زبالههاي سمي به کار گرفت.
دکتر کريگ ونتر طي مقالهاي در نشريه ساينس ميگويد، تيم او با موفقيت يک ژنوم کامل - مجموعه منفرد کاملي از کروموزم ها با ژنهاي مرتبط با آنها - را از يک سلول باکتريايي به ديگري پيوند زده است.
هدف نهايي دانشمندان ريختن کروموزمها، پروتئينها و ساير مصالح ساختماني حيات که همگي آنها به صورت مصنوعي توليد شدهاند، در داخل يک محيط- که به اصطلاح به آن سوپ ابتدايي ميگويند- است تا شاهد جوشش ميکروبهاي بدوي و پيدايش حيات باشند.
به گفته دکتر ونتر، آنچه در اين مقاله آمده نتيجه برداشتن يک کروموزم بومي از يک گونه و پيوند زدن آن، وارد کردن آن از طريق ديوارههاي سلولي و غشاء سلولي به يک گونه دوم است و پس از چند روز رشد و تقسيم سلولي، کروموزم اصلي در سلول (گونه دوم) ناپديد شده و آنچه به جا ميماند سلولهايي است که تنها حاوي کروموزم پيوندي هستند.
شايد در نگاه اول اين موضوع در جهان علم، حيرت انگيز و موجه باشد و برخي تنها به واسطه فوايدش خوشنود باشند، اما اين سکه روي ديگري هم دارد. کساني هستند که رويههاي مورد استفاده دکتر ونتر آنها را نگران ميکند.
برخي ميترسند از اين فناوري براي ايجاد سلاحهاي بيولوژيکي استفاده شود يا اينکه پديدهاي پيش بيني نشده از آزمايشگاه سر بر آورد که مقابله با آن، در حيطه قدرت انسانها نباشد. زيرا معلوم نيست که از آن سوپ ابتدايي چه موجوداتي پا به زندگي بگذارند.
سايرين نگرانند که تلاشهاي موسسه دکتر ونتر براي کسب پروانه انحصاري براي تکنيکهايش، ميتواند پيشرفتهاي علمي در ساير مؤسسات را محدود کند. البته در اين مورد دکتر ونتر توضيح ميدهد که آنچه او انجام ميدهد فرقي با عملکرد ساير مؤسسات ندارد.
ونتر ميگويد: طي چندين سال گذشته ما مجبور بودهايم تکنيکها و رويکردهاي بديعي که قبلاً وجود نداشته ابداع کنيم، چرا که اين رشته قبلاً وجود نداشت. مؤسسه ونتر و کمپاني ژنوميک مصنوعي (Synthetic Genomics Company) همان کاري را ميکنند که اکثر مؤسسات عمده ديگر انجام ميدهند ، يعني ثبت اين تکنيکهاي انحصاري در قالب پروانه و اين موضوع ميتواند عرصه رقابت اين فناوري را تنگتر کند.
البته دکتر ونتر اذعان دارد که احتمالاً راه درازي تا محقق شدن اين هدف باقي مانده، اما معتقد است گام کليدي مهمي در جهت پيشرفت اين فناوري برداشته است. کاري که تيم دکتر کريگ انجام داده در واقع تخليه ژنتيکي شکلي از حيات و دميدن کد ژنتيکي کاملاً تازهاي در کالبد به جا مانده است. اين کار به گفته او، ابزاري کليدي در تست کردن کروموزمهاي مصنوعي است که او ميخواهد بيافريند.
دکتر ونتر از پيشگامان پروژه تهيه نقشه ژنوم انسان بود. سال پيش گروهي به سرپرستي دکتر ونتر شيوه جديدي در خلق رشته DNA ابداع کرد که در جريان رقابت براي کشف آرايش سلسله ژنوم انساني به شهرت رسيد. آنها رشتههاي کوچک DNA را برداشته و به هم پيوند زدند تا ژنوم کامل يک ويروس خلق شود؛ ويروسي کاملاً بي خطر که براي دانشمندان شناخته شده است.
در واقع بازآفريني ژنومهاي ويروس در گذشته انجام شده بود. سال گذشته گروه ديگري از دانشمندان يک ويروس فلج اطفال خلق کردند اما محققان ميگويند روش جديد چنان سريع و دقيق است که ميتوان از آن براي خلق ژنوم باکتريها که بسيار پيچيدهتر از ويروسها هستند استفاده کرد.
در هر صورت با اينکه دانشمندان ميگويند قبل از ساخت هر نوع ميکروب و يا موجود زنده از طريق حيات مصنوعي ميتوان نحوه عملکرد نسبي آن را حدس زد، ولي خطر بزرگ اين کار، که تاکنون بارها در فيلم هاي علمي-تخيلي ديدهايم، پيدايش موجودي شبيه موجودات فرازميني است که مقابله با آن براي انسانها مقدور نيست. |
|